آموزش حل مسأله

آيا حل مسأله آموزش دادني است؟ يكي از دلايل فقدان طرحي براي آموزش حل مسأله به دانش‌آموزان، اين است كه آموزشگران رياضي تا چندين سال پيش معتقد بودند كه حل مسأله آموزش دادني نيست بلكه يك هنر يا ويژگي و توانايي است كه بعضي از انسا‌ن‌ها دارند و بعضي ندارند. بنابراين هيچ كس تلاش براي حل مسأله به دانش‌آموزان نمي‌كرد. اما تعداد كساني كه درمورد آموزش حل مسأله تحقيق مي‌كنند بيشتر است. يكي از افرادي كه در مورد چگونگي حل مسأله و آموزش آن تحقيق كرد، جرج پوليا است. حاصل كار او در كتاب «چگونه مسأله حل كنيم» منتشر شد. مرحوم احمد آرام اين كتاب را ترجمه كرده است. او در مقدمه كتاب خود مي گويد: « من يك رياضيدان هستم. متخصص آموزش رياضي نيستم، اما علاقه‌مندم بدانم چرا من مي‌توانم مسأله رياضي را حل كنم و ديگران نمي‌توانند؟ چرا بعضي از دانشجويان مسأله رياضي را حل مي‌كنند ولي بعضي نمي توانند؟ او همين سؤال ها را دنبال كرد و مدلي براي تفكر حل مسأله و آموزش راهبردها ارائه كرد. پوليا دو حرف اساسي دارد. 1- مدل چهار مرحله اي براي تفكر حل مسأله 2- آموزش راهبردها كه البته نكته دوم در آموزش اهميت بيشتري دارد.

مدل چهار مرحله‌اي پوليا

فرآيند تفكر حل مسأله براي افراد مختلف متفاوت است. پوليا تلاش كرده تفكر حل مسأله را به نوعي مدل سازي كند. او الگويي چهار مرحله‌اي را مطرح كرده است. در فرآيند حل مسأله اين چهار مرحله چهار گام طي مي‌شوند تا يك مسأله رياضي به طور كامل حل شود. مدل چهار مرحله‌اي او به اين شكل است:

1- فهميدن مسأله

گام اول حل مسأله فهميدن آن است. اين گام نشان مي‌دهد، مسأله وقتي مسأله است كه نكته‌اي براي فهميدن

داشته باشد. فهميدن مسئله يعني تشخيص داده ها و خواسته هاي آن و درك ارتباط بين آنها. فهم يك مسأله در واقع بخش اصلي فرآيند حل مسأله است. مسأله‌هاي پيچيده حل نمي شوند. چون اغلب در فهم آنها مشكل داريم. اغلب دانش آموزان در فهميدن مسأله اشكال دارند. يكي از دلايل آن اشكال در درك مطلب عبارات صورت مسأله است. معلمان مي‌توانند براي طي كردن اين گام، سؤال‌هاي گوناگوني مطرح كنند به نمونه‌هاي زير توجه كنيد:

داده‌هاي مسأله چيست؟

خواسته‌هاي آن كدامند؟

مسأله را به صورت خلاصه بيان كنيد.

مسأله را به زبان و بيان خود توضيح دهيد و دوباره تكرار كنيد.

مسأله را به صورت نمايشي اجرا كنيد.

مسأله را با شكل‌ها و يا اشياء مدل سازي كنيد.

آيا معني واژه‌ها، لغات و اصطلاحات به كار رفته در مسأله را مي‌دانيد؟

سؤال‌ها و توصيه‌هايي از اين دست كمك مي كنند، دانش‌آموز در مورد مسأله بهتر فكر كند و معلمان نيز مطمئن شوند كه آنها مسأله را درك كرده‌اند.

2- طرح ريزي كردن

در اين طرح مسأله از ابعاد متفاوت رياضي بررسي مي‌شود. يعني تعيين اين كه مسأله به كدام يك از شاخه‌هاي هندسه، كسر، جبر، و ... مربوط است. چگونه مي‌توان آن را مدل سازي كرد؟ كدام روش يا راهبرد براي حل آن مناسب‌تر است؟ در اين مرحله ممكن است مجبور شويم به گام فهميدن برگرديم و اين افت و برگشت تا پيدا كردن يك راه حل مناسب ادامه مي‌يابد. در آموزش ابتدايي آن چه بيشتر از همه براي دانش‌آموزان معني دارد، تشخيص روش يا راهبرد مناسب براي حل مسأله است. به همين دليل اين گام را به انتخاب راهبرد مي‌شناسيم. راهبرد يعني يك روش يا

راه حل عام كه در بسياري از مسائل كاربرد دارد. آموزش راهبردهاي حل مسأله، در واقع مهم‌ترين بخش حل مسأله است كه براي آموزش هنر حل مسأله راهي به دانش آموزان نشان مي‌دهد و آشكار مي‌سازد.

3- حل مسأله

در گام سوم، وقتي راهبرد مناسب براي حل مسأله مشخص شد، به حل آن اقدام مي كنيم، هنگام حل مسأله ممكن است به اين نتيجه برسيم كه راهبرد انتخاب شده مناسب نيست و به حل مسأله منجر نمي شود. بنابراين بايد به گام دوم برگرديم و راهبرد تغيير دهيم. يا حتي مجبور شويم براي فهميدن بخش‌هايي از مسأله به گام اول برگرديم.

حل مسأله صرفاً نوشتن عمليات و عبارت‌هاي رياضي نيست، گاهي با انتخاب راهبرد، رسم شكل و كشيدن يك شكل مناسب مسأله به طور كامل حل مي‌شود و ديگر نيازي به نوشتن عمليات نيست. يا حدس زدن پاسخ مسأله و آزمايش آن، خواسته مسأله را مشخص مي‌كند. در حالي كه عمليات و راه حل مستقيمي براي رسيدن به جواب ننوشته ايم.

4- نگاه به عقب

گام چهارم را اغلب دانش‌آموزان و معلمان طي نمي‌كنند. به عبارت ديگر پيدا كردن پاسخ و حل رياضي مسأله را پايان كار مي‌دانند در حالي كه در فرآيند حل مسأله گام نگاه به عقب اهميت زيادي دارد. اين مرحله جلوه‌ها و معني‌هاي متفاوتي دارد. تفسير و ترجمه جواب رياضي مسأله در دنياي واقعي، بررسي منطقي بودن پاسخ و اين كه جواب به دست آمده همان خواسته مسأله است يا نه بررسي صحت عمليات انجام شده بررسي مجدد مراحل مسأله، تطبيق شرايط مورد نظر مسأله با پاسخ به دست آمده، بررسي مسأله با يك راهبرد يا راه حل ديگر و در نظر گرفتن ساير حالت‌ها و شرايط براي مسأله، نمونه‌هايي از كارهايي هستند كه مي‌توان در گام آخر انجام داد.

راهبردهاي حل مسأله

چند نكته:

1- زماني كه آموزش يك راهبرد مورد نظر است، از دانش‌آموزان مي‌خواهيم، مسأله‌هاي داده شده را فقط با همان راهبرد مورد نظر حل كنند تا با آن به طور كامل آشنا شوند. اما با گذشتن از آموزش راهبردها درهنگام حل مسأله آنها مي‌توانند از هر راهبردي كه مايل هستند مسأله را حل كنند. به اين ترتيب، يك مسأله مي‌تواند با راهبردهاي متفاوت در كلاس حل شود. در صورتي كه اين اتفاق دركلاس بيفتد باعث خوشحالي و سربلندي معلم خواهد شد.

2- آموزش راهبرد يعني فراهم كردن شرايط و موقعيتي كه دانش‌آموز درك كند، راهبرد مورد نظر براي حل مسأله كارآيي دارد.

3- تعداد راهبرد زياد است اما آموزش تعداد زيادي راهبرد به دانش‌آموزان طبق تحقيقات انجام شده مناسب نيست. زيرا مانع تفكر و خلاقيت دانش‌آموز خواهد شد. در اين جا چند راهبرد بررسي مي‌شوند:

الف: راهبرد رسم شكل: طبيعي‌ترين راهبردي كه به ذهن دانش آموز مي رسد رسم شكل است. بسياري از مسائل با كشيدن شكل مناسب يا مسأله به طور كامل حل يا راه حل آنها آشكار مي‌شود. اغلب معلمان اين راهبرد (راه حل) را در حل مسأله‌ها از دانش‌آموزان نمي‌پذيرند به همين دليل اين راهبرد طبيعي كم‌كم كنار گذاشته مي‌شود. مثال زيرنشان مي‌دهد، چگونه مي‌توان از اين راهبرد در حل مسأله‌اي استفاده كرد.

«در يك مزرعه 20 مرغ وگاو وجود دارد . تعداد پاهاي آنها 56 عدد است. چند مرغ و چند گاو در اين مزرعه وجود دارند؟» اين مسأله با استفاده از راهبردهاي رسم شكل، با اطلاعات دانش‌آموزان كلاس دوم دبستان قابل حل است.

- ابتدا 20 دايره به جاي سرها مي‌كشيم. براي هر كدام 2 خط (2پا) درنظر مي‌گيريم تا اين جا مي‌شود 40 پا، 16 پاي باقيمانده را با اضافه كردن 2 تا 2 تا رسم مي‌كنيم.

ب) راهبردهاي زير مسأله: مسأله‌هاي پيچيده و چند هدفي معمولاً از چند مسأله ساده تشكيل شده‌اند. گاهي حل يك مسأله و يا زنجيره‌اي از زير مسأله‌ها به حل مسأله اصلي منجر مي‌شوند. تشخيص زير مسأله‌ها و حل آنها، راهبرد مهمي براي حل مسأله‌هاي تركيبي است. مسأله زير با استفاده از اين راهبرد حل شده است:

منابع :

- عباس زادگان، سيد محمد، ارائه الگويي در برنامه درسي رياضيات جديد، فصلنامه تعليم و تربيت، شماره 4، سال 1364، ص 37.

- گروه رياضي كاربردي، واژه نامهٌ رياضي، انتشارات جهاد دانشگاهي صنعتي شريف، چاپ پنجم، تير 1369.

- شیخ‌زاده، مصطفی و مهر محمدی، محمود 1383، نرم‌افزار آموزشی ریاضی ابتدایی بر اساس رویکرد سازنده گرایی و سنجش میزان اثر بخشی آن، نوآوری‌های آموزشی، سال سوم، شماره 9.

مثال را که بخوانید می‌توانید کمی در ابراز وجود کردن تواناتر شوید .

* صرف شام در رستوران

علی و سارا برای صرف شام به رستوران گران قیمتی رفته‌اند . علی سفارش مرغ نیم پزی داده است اما وقتی گارسون مرغ را می‌آورد علی متوجه می‌شود که مرغ اورا بیش از‌اندازه سرخ کرده‌اند . علی می‌تواند به ۳ شکل از خود واکنش نشان دهد .

بدون ابراز وجود

علی به سارا غر می‌زند و می‌گوید : مرغ او بیش از‌اندازه سرخ شده و سوخته و دیگر به این رستوران نمی‌آید اما وقتی گارسون از او می‌پرسد : آیا غذا مطابق میل شماست : علی می‌گوید : نه متشکرم

نتیجه :

شام و شب او خراب می‌شود و او از اینکه اعتراضی نکره و حرفی از سرخ شدن بیش از‌اندازه مرغ نزده خشمگین می‌گردد .

پرخاشگرانه

علی با عصبانیت گارسون را به سر میز فرا می‌خواند و با صدایی بلند و به طرزی غیرمنصفانه از اینکه مرغ او سرخ شده است با فریاد اعتراض می‌کند .

لحن او در نظر گارسون خنده دار است و همسرش هم خجالت زده می‌شود .

نتیجه :

غذای او عوض می‌شود اما خجالت کشیدن همسرش میان آن دو برخورد به وجود می‌آورد . گارسون هم احساس میکند تحقیر شده است و شب بدی برای هر دوی آنها بوجود می‌آید .

اما مهارت ابراز وجود

علی گارسون را صدا می‌زند و به او می‌گوید که مرغ نیم پز سفارش داده است و بعد سرخ شدن بیش از‌اندازه مرغ را به او نشان می‌دهد .

علی مؤدبانه و در ضمن قاطعانه از گارسون می‌خواهد که مرغ را به آشپزخانه برگرداند و به جای آن مرغ نیم پز را که قبلاً سفارش داده بیاورد .

نتیجه :

گارسون از اشتباهی که صورت گرفته عذرخواهی می‌کند و پس از چند دقیقه مرغ نیم پزی را برای او می‌آورد . و از اینکه مشتریش راضی بوده خوشحال می‌شود .

علی و سارا از صرف شام در رستوران لذت می‌برند .

علی احساس می‌کند از طرز برخورد خود راضی است .

یکی از روشهای خلاقیت که می توان آن را در آموزش و پرورش و در روشهای مشارکتی از آن بهره جست، روش یوسلو است که دارای 8 مرجله می باشد:

1. تصمیم برای خلق

2. جمع آوری اطلاعات

3. کسب تجربه و فکر درباره روشها

4. بررسی ایده ها

5. ایجاد ایده های نو

6. ترکیب ایده های خود با دیگران

7. ارزیابی ایده ها

8. اجرا.

                                                                              موفق باشید: کلباسی

افزايش مهارتهای دانش آموزان در مقطع ابتدایی در زمینه های ذیل می باشد:

- برقراري رابطه موثر با ديگران

- برقراري رابطه بين فردي سازگارانه ⁽¹⁾

- تصميم گيري⁽²⁾

- حل مسئله ⁽³⁾

- تفكر خلاق⁽⁴⁾

- تفكر نقادانه (انتقادي) ⁽⁵⁾

- خود اگاهی⁽⁶⁾

- شناخت و درك هيجانات خود و ديگران

- مقابله با هيجانات شديد شامل خشم ، سوگ

- مقابله با استرس⁽⁷⁾

- همدلي با ديگران ⁽⁸⁾

                                   امیدوارم زندگی خوبی داشته باشید :کلیاسی

من که می دانم

     بقیه داستان را در ادامه مطلب بخوانید.